આજે વિશ્વ સાયકલ દિવસ છે ત્યારે, બે પૈડાં પર દોડતી આ સવારીનો ઇતિહાસ ખાલી એક વાહનનો નથી, પણ બદલાતા જમાના અને પ્રગતિનો જીવંત દસ્તાવેજ છે. એમાંય જો છોટે કાશી તરીકે ઓળખાતા આપણા જામનગરની વાત કરીએ, તો રજવાડાના વૈભવથી લઈને આજના આધુનિક સમય સુધી સાયકલનો ઇતિહાસ ભારે રસપ્રદ રહ્યો છે. જામનગરના ભવ્ય ભૂતકાળને વણી લેતો સાયકલની સફરનો એક ખાસ લેખ અહીં પ્રસ્તુત છે:
રજવાડાથી ડિજિટલ યુગ: જામનગરની સાયકલ સફર
જ્યારે સાયકલ માત્ર ‘વાહન’ નહીં, પણ ‘પ્રતિષ્ઠા’નું પ્રતીક હતી ત્યાંથી શરૂ કરીને આજ સુધીની જામનગરની આ સફર અદ્ભુત છે.
રજવાડાનો સમય: જ્યારે સાયકલ ‘નવાબી ઠાઠ’ હતી
૧૯મી સદીના અંતમાં અને ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં જ્યારે જામનગરમાં નવાનગર સ્ટેટનું શાસન હતું, ત્યારે સાયકલ કોઈ સામાન્ય વસ્તુ નહોતી.
શાહી સવારી: જામ રણજીતસિંહજી અને ત્યારબાદ જામ દિગ્વિજયસિંહજીના સમયમાં બ્રિટનથી આયાત કરાયેલી ‘હમ્બર’, ‘રેલે’ અને ‘બીએસએ’ જેવી વિદેશી સાયકલો જામનગરમાં આવી હતી.
જિલ્લાની પ્રથમ સાયકલો: એ જમાનામાં દરબારગઢ, પ્રતાપ વિલાસ પેલેસ કે લાખોટા કોઠાની આસપાસ જ્યારે કોઈ રાજવી પરિવારના સભ્ય કે રાજ્યના ઉચ્ચ અધિકારી સાયકલ લઈને નીકળતા, ત્યારે લોકો તેને આશ્ચર્યથી જોવા ભેગા થતા. સાયકલ રાખવી એ મોભો ગણાતો.
અંગ્રેજોનો સમય: લાયસન્સ અને કાયદાનો દોર
બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન સાયકલ ધીમે ધીમે વહીવટી કામો માટે વપરાવા લાગી. ટપાલીઓ, સરકારી બાબુઓ અને મિલિટરીના જવાનો સાયકલનો ઉપયોગ કરવા લાગ્યા.
નંબર પ્લેટ અને ટેક્સ: એ સમયે સાયકલ ચલાવવા માટે પણ ‘લાયસન્સ’ લેવું પડતું અને સાયકલ પાછળ એક નાની પિત્તળની નંબર પ્લેટ લગાવવી પડતી. જામનગરમાં પણ મ્યુનિસિપાલિટી (તત્કાલીન નગરપાલિકા) દ્વારા સાયકલનો વાર્ષિક ટેક્સ ઉઘરાવવામાં આવતો હતો
દીવાની શિસ્ત: રાત્રે સાયકલ પર ડાયનેમો (લાઈટ) ન હોય તો અંગ્રેજ પોલીસ દંડ કરતી. જામનગરના જૂના વડીલો આજે પણ લાઈટ વગર સાયકલ ચલાવવા બદલ થયેલા દંડના કિસ્સાઓ વાગોળે છે.
આઝાદી પછીનો સુવર્ણકાળ: જામનગરની ‘લાઈફલાઈન’
આઝાદી પછી ૧૯૫૦થી ૧૯૯૦ના દાયકા સુધી સાયકલ જામનગરના મધ્યમવર્ગની કરોડરજ્જુ બની ગઈ.
બ્રાસપાર્ટ ઉદ્યોગના કારીગરોની સવારી: જામનગર જ્યારે ‘બ્રાસસિટી’ તરીકે ઉભરી રહ્યું હતું, ત્યારે શંકરટેકરી, જીઆઈડીસી અને ઓખાપોર્ટ લાઇન તરફ જતા હજારો કારીગરો સવારે સાયકલ પર સવાર થઈને નીકળતા. બેડેશ્વર અને દરબારગઢ રોડ સાયકલોથી ઉભરાતા.
ભાડાની સાયકલનો ક્રેઝ: ત્રણ દરવાજા, ચાંદી બજાર, અને ખંભાળિયા ગેટ પાસે સાયકલ ભાડે આપતી દુકાનો ધમધમતી હતી. ૧૦ કે ૨૫ પૈસા કલાકના ભાવે સાયકલ ભાડે રાખીને જામનગરના યુવાનો લાખોટા તળાવના ચક્કર મારતા કે સેન્ટ્રલ બેંક પાસે સોડા પીવા જતા.
દૂધવાળા અને ફેરીવાળા: જામનગરની આસપાસના ગામડાઓમાંથી દૂધના કેન સાયકલ પાછળ બાંધીને આવતા માલધારીઓ સવારના મધુર અવાજ સમાન હતા.
આધુનિક યુગ: પ્રદૂષણ મુક્તિ અને ફિટનેસનું પ્રતીક
વચ્ચેના ગાળામાં સ્કૂટર અને બાઇકના આક્રમણ વચ્ચે સાયકલ થોડી પાછળ ધકેલાઈ ગઈ હતી, પણ આજે જામનગરમાં સાયકલનો ભવ્ય પુનર્જન્મ થયો છે.
ગિયરવાળી સાયકલ અને સાયકલિંગ ક્લબ: આજે જામનગરમાં ‘જામનગર સાયકલિંગ ક્લબ’ જેવા અનેક ગ્રુપો સક્રિય છે. ડોક્ટરો, એન્જિનિયરો અને બિઝનેસમેનો સવારે લાખોટા તળાવ, સમર્પણ હોસ્પિટલ રોડ, કે પછી જામનગર-રાજકોટ હાઈવે પર મોંઘીદાટ ગિયરવાળી સાયકલો લઈને ફિટનેસ માટે નીકળે છે.
પર્યાવરણ અને સ્વાસ્થ્ય: પ્રદૂષણ મુક્ત જામનગર અને હૃદયને તંદુરસ્ત રાખવા માટે આજની યુવા પેઢી ફરીથી સાયકલ તરફ વળી છે.
મુખડા પર ચમક અને પેડલ પર પગ…
જામનગરના રાજવીઓના વૈભવથી શરૂ થયેલી આ સફર આજે સામાન્ય નાગરિકના સ્વાસ્થ્યનું સરનામું બની ગઈ છે. જામનગરના ઈતિહાસના દરેક વળાંકની સાક્ષી આ સાયકલ રહી છે.આજે વિશ્વ સાયકલ દિવસે, ચાલો આપણે પણ જામનગરના એ ગૌરવવંતા ભૂતકાળને યાદ કરીએ અને પર્યાવરણ તેમજ સ્વાસ્થ્ય માટે સાયકલને આપણા જીવનમાં ફરી થોડું સ્થાન આપીએ. હેપ્પી સાયકલ ડે, જામનગર!
