- દ્વારકાની શાનદાર નગરીમાં સર્જાઈ હતી એક અલૌકિક ઘટના.
- ગોપીઓના પ્રેમની કથા સાંભળીને શ્રીકૃષ્ણ, બલરામ અને સુભદ્રાજી ભાવવિભોર થયા.
- નારદ મુનિની વિનંતીથી ભગવાને ધારણ કર્યું ‘જગન્નાથ’ સ્વરૂપ.
જામનગર અપડેટ્સ, દ્વારકા/પુરી:
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ મથુરા છોડીને ગુજરાતના સાગરકાંઠે આવેલી સુવર્ણ નગરી ‘દ્વારકા’ને પોતાની કર્મભૂમિ બનાવી હતી. આખું વિશ્વ તેમને દ્વારકાધીશ તરીકે પૂજે છે. પરંતુ, શું તમે જાણો છો કે દ્વારકાના આ રાજા અને ઓડિશાના પુરીમાં બિરાજતા ‘ભગવાન જગન્નાથ’ વચ્ચે એક અત્યંત રસપ્રદ અને ભાવનાત્મક લોકકથા જોડાયેલી છે? સંપૂર્ણ અને મોહક સ્વરૂપ ધરાવતા દ્વારકાધીશ શા માટે પુરીમાં મોટી આંખો અને અપૂર્ણ હાથ-પગ વાળા સ્વરૂપે પૂજાય છે? આવો જાણીએ આ દિવ્ય ઘટનાનો વૃત્તાંત.
- દ્વારકાના મહેલમાં ગોપીઓના પ્રેમની ચર્ચા
પૌરાણિક લોકકથાઓ અનુસાર, આ ઘટના તે સમયની છે જ્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ દ્વારકા પર રાજ કરી રહ્યા હતા. એક દિવસ દ્વારકાધીશની પટરાણીઓ (રુક્મિણીજી, સત્યભામાજી વગેરે) એ માતા રોહિણીને એક વિશેષ વિનંતી કરી. તેઓ વૃંદાવનની ગોપીઓ અને કાન્હા વચ્ચેના નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ અને રાસલીલાઓ વિશે જાણવા માંગતા હતા. માતા રોહિણી આ કથા સંભળાવવા રાજી થયા, પરંતુ તેમણે એક કડક શરત રાખી કે આ ગુપ્ત ચર્ચા કોઈ પણ પુરુષ સાંભળવો ન જોઈએ.
બહેન સુભદ્રાને સોંપાઈ સુરક્ષાની જવાબદારી
આ શરતનું પાલન થાય તે માટે બહેન સુભદ્રાજીને મહેલના કક્ષના દરવાજે પહેરેદારી માટે ઉભા રાખવામાં આવ્યા. અંદર માતા રોહિણીએ ગોપીઓના શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યેના અગાધ પ્રેમ અને વિરહની કથાઓ વર્ણવવાનું શરૂ કર્યું. તે જ સમયે, અચાનક શ્રીકૃષ્ણ અને તેમના મોટા ભાઈ બલરામ ત્યાં આવી પહોંચ્યા. સુભદ્રાજીએ શરત મુજબ બંને ભાઈઓને દરવાજા પર જ રોકી દીધા.
પરંતુ કક્ષની અંદરથી આવતો માતા રોહિણીનો અવાજ બહાર સુધી પહોંચી રહ્યો હતો. ગોપીઓના અનહદ અને વિશુદ્ધ પ્રેમની કથા એટલી હૃદયસ્પર્શી હતી કે દરવાજાની બહાર ઉભા ઉભા જ કૃષ્ણ, બલરામ અને સુભદ્રાજી મંત્રમુગ્ધ થઈ ગયા. આ કથા સાંભળીને ત્રણેય ભાઈ-બહેન એટલા ભાવવિભોર થઈ ગયા કે તેમનું ભૌતિક શરીર પીગળવા લાગ્યું.
- આશ્ચર્યજનક રીતે, તેમની આંખો પહોળી થઈ ગઈ અને હાથ-પગ સંકોચાઈને શરીરની અંદર ખેંચાવા લાગ્યા. ભક્તના પ્રેમના પ્રભાવથી ભગવાન સ્વયં ‘મહાભાવ’ ની અલૌકિક સ્થિતિમાં પરિવર્તિત થઈ ગયા.
- દેવર્ષિ નારદનું આગમન અને જગન્નાથ સ્વરૂપનું વરદાન
સંજોગવશાત, - બરાબર એ જ સમયે દેવર્ષિ નારદ મુનિ દ્વારકાના એ મહેલમાં આવી પહોંચ્યા. ભગવાનનું આવું અદભુત, ગોળ મોટી આંખોવાળું અને સંકોચાયેલા અંગોવાળું સ્વરૂપ જોઈને નારદજી આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. થોડીવાર પછી જ્યારે ભગવાને પાછું પોતાનું મૂળ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, ત્યારે નારદ મુનિએ બે હાથ જોડીને પ્રાર્થના કરી કે, “હે નાથ! તમારું આ ‘મહાભાવ’ વાળું દિવ્ય સ્વરૂપ અત્યંત મનોહર અને અદભુત છે. કૃપા કરીને ભવિષ્યમાં ભક્તોના કલ્યાણ માટે આ જ સ્વરૂપમાં દર્શન આપો.”
નિષ્કર્ષ:
નારદ મુનિની આ પ્રેમભરી વિનંતીનો સ્વીકાર કરીને દ્વારકાધીશે વરદાન આપ્યું કે કળિયુગમાં તેઓ આ જ અપૂર્ણ દેખાતા પણ દિવ્ય સ્વરૂપમાં ઓડિશાના પુરીમાં બિરાજમાન થશે. આમ, દ્વારકામાં સર્જાયેલી આ ભાવનાત્મક ઘટના જ પુરીના ‘ભગવાન જગન્નાથ’ ના પ્રાગટ્યનું મુખ્ય કારણ માનવામાં આવે છે. - ભગવાન દ્વારકાધીશ દ્વારકાથી પૂરી કઈ રીતે પહોચ્યા ?
ભગવાન દ્વારકાધીશ દ્વારકાથી ઓડિશાના પુરી સુધી કેવી રીતે પહોંચ્યા અને ત્યાં બિરાજમાન થયા, તે અંગે સ્કંદ પુરાણ અને ઓડિશાની પૌરાણિક માન્યતાઓમાં એક અત્યંત રોચક કથા છે. અગાઉ આપણે જોયું કે ભગવાને નારદ મુનિને વરદાન આપ્યું હતું કે તેઓ કળિયુગમાં ‘મહાભાવ’ (અપૂર્ણ દેખાતા) સ્વરૂપે દર્શન આપશે, પરંતુ આ સ્વરૂપ પુરી સુધી કઈ રીતે પહોંચ્યું તેની કથા નીચે મુજબ છે:
૧. શ્રીકૃષ્ણનો દેહોત્સર્ગ અને ‘બ્રહ્મ પદાર્થ’
જ્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ પ્રભાસ પાટણ (સોમનાથ નજીક ભાલકા તીર્થ) ખાતે પોતાનો દેહ ત્યાગ કર્યો, ત્યારે પાંડવો દ્વારા તેમના નશ્વર દેહના અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવ્યા. પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર, ભગવાનનું આખું શરીર પંચમહાભૂતમાં વિલીન થઈ ગયું, પરંતુ તેમનું હૃદય (જેને ‘બ્રહ્મ પદાર્થ’ કહેવાય છે) અગ્નિમાં ભસ્મ ન થયું અને ધબકતું રહ્યું. દેવવાણીના આદેશ અનુસાર, પાંડવોએ તે પવિત્ર હૃદયને એક ચંદનના લાકડામાં મૂકીને સમુદ્રમાં પધરાવી દીધું.
૨. લાકડાના કુંદા (દારુ બ્રહ્મ) રૂપે સમુદ્ર યાત્રા
સમુદ્રના મોજાંઓ પર તરતું તરતું આ પવિત્ર લાકડું, જેની અંદર ભગવાનનું હૃદય હતું, તે પશ્ચિમ કિનારેથી (ગુજરાત) પૂર્વ કિનારા તરફ આગળ વધ્યું. વર્ષોની સફર બાદ આ દિવ્ય લાકડું (જેને ‘દારુ બ્રહ્મ’ કહેવામાં આવે છે) ઓડિશાના પુરી (તત્કાલીન નીલાંચલ) ના સમુદ્ર કિનારે પહોંચ્યું.
૩. રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નનું સ્વપ્ન અને મૂર્તિ નિર્માણ
તે સમયે માલવા પ્રદેશના રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ભગવાન વિષ્ણુના પરમ ભક્ત હતા અને તેઓ ભગવાનના નીલમાધવ સ્વરૂપની શોધમાં પુરી આવ્યા હતા. ભગવાન જગન્નાથે રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નને સ્વપ્નમાં દર્શન આપીને કહ્યું કે, “હું સમુદ્ર કિનારે લાકડાના કુંદા (દારુ બ્રહ્મ) રૂપે આવી પહોંચ્યો છું, તું તેમાંથી મારી મૂર્તિઓનું નિર્માણ કરાવ.”
રાજાએ તે લાકડું સમુદ્રમાંથી બહાર કઢાવ્યું, પરંતુ કોઈ પણ શિલ્પકાર તેના પર છીણી ચલાવી શકતો ન હતો. ત્યારે સ્વયં ભગવાન વિશ્વકર્મા (અમુક માન્યતા મુજબ ભગવાન સ્વયં) એક વૃદ્ધ સુથારનું રૂપ લઈને આવ્યા અને મૂર્તિઓ બનાવવાની જવાબદારી લીધી.
૪. બંધ ઓરડો અને અપૂર્ણ સ્વરૂપનું રહસ્ય
વૃદ્ધ સુથારે રાજા સમક્ષ એક શરત રાખી કે તે ૨૧ દિવસ સુધી એક બંધ ઓરડામાં મૂર્તિઓ બનાવશે. ત્યાં સુધી કોઈએ ઓરડાનો દરવાજો ખોલવો નહીં, નહીંતર તે કામ અધૂરું મૂકીને ચાલ્યો જશે.
થોડા દિવસો સુધી અંદરથી ટક-ટક અવાજ આવતો રહ્યો, પરંતુ ૧૫ દિવસ પછી અવાજ આવતો બંધ થઈ ગયો. મહારાણી ગુંડિચા (રાજાની પત્ની) ની ધીરજ ખૂટી ગઈ અને તેમને ચિંતા થઈ કે વૃદ્ધ સુથાર ભૂખ્યો-તરસ્યો ક્યાંક મૃત્યુ તો નથી પામ્યો ને! મહારાણીની જીદથી રાજાએ દરવાજો ખોલાવ્યો.
દરવાજો ખૂલતાં જ શરત તૂટી ગઈ અને વૃદ્ધ સુથાર અદ્રશ્ય થઈ ગયા. ઓરડામાં ભગવાન જગન્નાથ, ભાઈ બલભદ્ર અને બહેન સુભદ્રાજીની મૂર્તિઓ અપૂર્ણ સ્થિતિમાં (હાથ-પગના પંજા વગરની અને મોટી આંખોવાળી) હતી.
નિષ્કર્ષ
રાજા આ જોઈને ખૂબ દુઃખી થયા, પરંતુ ત્યારે આકાશવાણી થઈ કે, “શોક ન કર, આ મારું જ આયોજન છે. મેં નારદ મુનિને વરદાન આપ્યું હતું કે કળિયુગમાં હું આ જ ‘મહાભાવ’ (અપૂર્ણ) સ્વરૂપે ભક્તોને દર્શન આપીશ.”
આ રીતે, દ્વારકાધીશનું દિવ્ય હૃદય સમુદ્ર માર્ગે પુરી પહોંચ્યું અને રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્ન દ્વારા પુરીના ભવ્ય મંદિરમાં અપૂર્ણ પરંતુ અનંત દિવ્યતા ધરાવતા ‘ભગવાન જગન્નાથ’ સ્વરૂપે તેમની સ્થાપના કરવામાં આવી.
